تاريخ : چهارشنبه ۱٧ مهر ،۱۳٩٢

سازهای بادی مازندران:

سازهایی کهن و دست ساز
گذری در کلیات آواها و نواهای تبری، سازهای کوبه ای و سازهای زهی مازندران داشتیم. در این قسمت؛ در حد آشنایی، گذری به سازهای بادی مازندران داریم تا دوستداران هنر، شناخت بیشتری از هنر این مرز و بوم داشته باشند.
بر گرفته از اثر استاد علیرضا ولیزاده گرجی
سازهای بادی                                                              
                                                            
سازهای بادی از کهن ترین سازهای ساخته دست بشر
پس از سازهای کوبه ای هستند که انسان ها در قرون گذشته با دمیدن در برگ ها، شاخ حیوانات، نی ها و مخروط های چوبی در هنگام شکار، جنگ و به تدریج در کار، غم ها و شادی ها، آن را به تکامل رساندند.
سازهای بادی سازهایی هستند که با دمیدن هوا به صدا در می آیند که خود به دو دسته سازهای بادی چوبی

(بی زبانه، تک زبانه، دوزبانه) و سازهای بادی برنجی یا مسی، طبقه بندی می شوند. این تقسیم بندی؛ نه به خاطر جنس ساز که از چوب یا فلز است بلکه به چگونگی ایجاد صدا بستگی دارد. سازهای بادی مازندران را می توان به شرح ذیل نام برد:

لله وا
مه یار اگه چپون نیه، من ونه خنه نشومبه   ونه لله چهل مقوم نیه، من ونه خنه نشومبه
«لله وا» اصلی ترین ساز بادی مازندران است که از دو واژه «لله» (نی هفت بند) و «وا» (باد) تشکیل شده است. این ساز؛ چهار منطقه صوتی، از زیر تا بم دارد. «لله وا» دارای پنج سوراخ با فواصل معین روی نی و یک سوراخ در پشت ساز است. البته «لله وا» چهار سوراخ و گاهی اوقات لله وای فلزی هم در برخی مناطق نواخته می شود . سر لله وا را به گونه ای تراش می دهند که بتوان به راحتی کناره  لب را برای دمیدن و نواختن بر روی آن گذاشت. در صورتی که نی فارسی را از داخل تراش داده تا به راحتی لای دندان های نوازنده قرار گیرد. لله وا با دمیدن یکنواخت و طولانی؛ با استفاده از ذخیره هوا در سینه و لپ ها، همیشه همدم چوپانان بوده و در کوه ها و دشت ها، بیانگر عشق ها و رویاها و گاهی جهت درمان بیماری زخم های ناشی از حمله حیوانات وحشی به کار می رفت. نوزوز خوانی، هرایی، کتولی، امیری، طالبا، چاربداری، جلویی، غریبی، تریکه سری، رقصی مقوم، کیجا جان، طیبه جان، نواجش، آق ننه، همدم جان، غریب حال، میش حال، دنباله میش حال، کمر سری، تک سری، زاری حال، شتر حال، چرا حال، کیجا کرچال، پرجایی حال، چپون حال، بازی حال، سما حال و....، از نواخت ها و گوشه های مهم نوازندگی لله وا به شمار می روند.

سرنا، زرنا
«سرنا» یا «زرنا» از سازهای چوبی مخروطی باستانی ایران و مازندران، با حدود سی سانتی متر طول است که  دهانه شیپوری آن را با فلزی از مس، برنج یا نقره تزئین می کنند. این ساز دارای شش سوراخ روی قنداق یا خزانه سرنا و یک سوراخ، پشت آن تعبیه شده که تعین کننده فواصل صوتی است. «سری» سرنا، برای ایجاد صدا از «قمیش» و «سرنا میل» تشکیل می شود. قمیش از قطعه کوچکی از نی نرم به نام «آکس» که یک سر آن به هم نزدیک شده و سر دیگر آن به سرنا میل متصل می گردد و با نخی به دور آن هواگیری می شود. معمولا قبل از اجرا قمیش باید کمی مرطوب و نرم شود. سرنا میل، یک لوله مخروطی از برنجی است که از یک طرف به قمیش و طرف دیگر آن به «سرنا ماشه» متصل است. سرنا ماشه، چوب دو شاخه و ماشه مانند است و در داخل سرنا قرار می گیرد و از پوششی از جنس برنج، مس یا نقره که محل اتصال سرنا میل و سرنا ماشه را محصور کرده و نقطه اتصال به قنداق یا خزانه سرنا است. وسط سرنامیل، تکه فلز مدوری است که «زیر لبی» نام دارد که لب ها روی آن استقرار می یابد. نوازنده سرنا با به دهان گذاشتن قمیش و ذخیره هوا در سینه و لپ ها  و دمیدن یکنواخت، این ساز را می نوازد. این ساز به دلیل حجم بالای صدا، عموما در مجالس شادی، جشن و سرورها، کشتی و بازی های محلی، میمون و خرس گردانی، چولینگ، بند بازی و.... به نوا می آید.

قرنه
«قرنه» نی باریک و کوچکی است به اندازه تقریبا شانزده سانتی متر با چهار سوراخ روی آن و یک سوراخ پشت ساز که فواصل صوتی را مشخص می نماید. یک طرف ساز به قمیش نرم و نازک، به ساز متصل و با نخ هواگیری می شود. ضمنا جهت جلوگیری از بسته شدن شکاف قمیش، تار مو در آن تعبیه می کنند. سر دیگر قرنه که خروجی صدا، پس از پالایش است، به یک تکه شاخ شیپور مانند گاو، جهت اشاعه صدا و لرزش ملایم، به انتهای ساز متصل می گردد. این ساز هم با ذخیره نمودن هوا در سینه و لپ ها، به صورت صدای یکنواخت نواخته می شود و نوازندگی آن، حالی به جز سرنا دارد.

نی لبک یا سیکا تک
«نی لبک» - «سیکا تک»، لوله ای چوبی از جنس نی یا چوب تراشیده شده توخالی است که از بیست تا سی و پنج سانتی متر متغیر است. یک طرف ساز، با چوب تراشیده شده و با یک شیار کوچک بر روی آن، محصور می شود که سوراخی در انتهای چوب، روی ساز تعبیه می  شود که نقش هواگیری و صدادهی در ساز را دارد و از آن جایی که این قسمت از ساز شباهت به منقار اردک وحشی یا «سیکا» دارد، آن را «سیکا تک» یا «سیکا سر» هم می نامند. در این ساز چهار تا شش سوراخ در رو و یک سوراخ در پشت ساز تعبیه شده که فواصل صدایی را تعیین می کند. این ساز نیز همدم چوپانان به شمار می رود که نوایی بسیار دلنشین و دل انگیز دارد.
 
 بوق، شیپور یا کرنای مازندران
«بوق»، «شیپور» یا «کرنای مازندران»، سازی از جنس فلز برنج یا مس است با مخروطی بدون سوراخ و با دهنه خروجی شیپوری که با دمیدن در کاسه کوچک دهنی در سری ساز، به صدا در می آید. نمونه کوچک تر این ساز، در «شوپه» (شب پایی) ها برای فراری دادن حیوانات وحشی و مخرب محصولات کشاورزی به کار برده می شود و نمونه دیگر آن که دارای مخروطی بلندتر است، در مراسم عزاداری مورد استفاده قرار می گیرد. نمونه دوم آن، بیشتر در تعزیه ها، الم دور، پیش قراول دسته های زنجیر و سینه زنی، به همراه دهل  بوده و هم چنین ندابخش زمان مراسم مذهبی و شام دهندگان  مجمعه به سر، در شب های عاشورا به تکایا و مساجد است.

زنبورک یا دم دمی
«زنبورک» یا «دم دمی»؛ سازی فلزی یا چوبی است با بدنه نعلی شکل که یک زبانه یا تیغه انعطاف پذیر فلزی یا خیزرانی به موازات ساز و در مرکز قرینه ساز، تعبیه شده است. نوازنده قاب نعلی شکل را بین لب ها قرار داده و با به حرکت در آوردن تیغه و دم و بازدم، صدای دلخواه را ایجاد می کند. این ساز، به علت حجم کم، صدایی در مراسم شادی کم سرو صدا و مهمانی ها ی کوچک نواخته می شود. ناگفته نماند این ساز کوچک، در «ترکمن صحرا» به صورت گروهی و با شعر خوانی و منظومه سرایی ها، توسط دختران بسیار مورد توجه است.

سوتک
«سوتک» نی یا چوبی توخالی به اندازه پنج تا ده سانتی متر است که با به حرکت در آوردن  پیستونی در داخل آن و دمیدن در آن، صدا و صوتی  با گلیساندوهای زیبا  به وجود می آورد. نواختن این ساز، با همه سادگی، تبحر بسیار می خواهد تا صدای دلخواه ایجاد شود. 
آکسی، پس پسی (ساقه جو یا خسیل )، برگ یا گلام (علف یا برگ درختان جنگلی) گردوی سوراخ و خالی شده توسط سنجاب (دار گل) یا کلاغ و.... نیز تولید کننده صداهای ابتدایی هستند که در شکار مورد استفاده قرار می گیرند



ارسال توسط بلوخین گرجی

اسلایدر

دانلود فیلم