تاريخ : جمعه ۱٠ آبان ،۱۳٩٢

دستگاه ( سیستم, سازمان (

در حقیقت در مفهوم دستگاه, دو نظر جدا از هم لحاظمی شود. اول آنکه دستگاه به عنوان یک سری قطعاتی است که به طور سنتی با هم جمع گشتهاند و بیشتر آنها هم مقام مخصوص به خود را دارا می باشند. دیگر آن که دستگاه بهعنوان مشخصه ی آن مقامی است که در قطعه نخستین در هر یک از گروه ها, معرفی می گردد. این مقام موقعیتی برجسته دارد. به گونه ای که متناوباً در سراسر اجرای قطعات مختلفیکه در یک گروه جمعند از طریق انگاره های ملودیک که فرود نامیده می شوند, به آنبرگشت داده می شود.
* دستگاه ایرانی, همتای راگال هندی یا مقام درموسیقی ترکی – عربی تلقی شده است که در عبارت شناسی غربی, به مُد توجه می شود. اماهیچ یک از آن ها مفهوم یک دستگاه را به درستی شرح نمی دهند
 
ردیف:
قطعاتی که تمامی موسیقی سنتی ایران را شکل می دهد, همگی با هم به عنوان ردیف موسیقی شناخته شده اند. به یقین ردیف مجموعاً از قطعاتکاملاً مشخص شده نیست بلکه به عنوان انگاره های ملودی است که بر مبنای آنها, بداههسازی انجام می گیرد. یک قطعه ی واحد, هرگز در دو بار اجرا(حتی در همان روز از هماننوازنده) کاملاً یکسان به آوایش در نمی آید. همچنین طول و بافت آن تغییر کرده, امازیر بنای ملودیک آن در هر اجرایی باقی می ماند. همین شیوه باعث ایجاد مشخصه ای برایقطعه خواهد بود. عملاً نه در اجرا و نه حتی در تدریس, جزء جزء اساسی قرار گرفته نمیشوند. آنچه که به عنوان انگاره ملودی نامیده می شود طی تجربه طولانی توسط اجراکننده جذب می شود و یک شنونده ی خبره نیز طی مکرر شنیدن اجراهای مختلف و بعد اززمان زیاد, به شناخت آن دست می یابد.
واژه ی ردیف به قطعاتی که هر یک از دوازده دستگاهرا شکل می دهند نیز گفته می شود. برای مثال ردیف شور, شامل همه قطعاتی است که دردستگاه شور قرار دارند. از جمله درآمد, گوشه ها و تکه های مخصوص مجموعه ای کهدستگاه شور خوانده می شود
 
گوشه:
گوشه عنوانی است عمومی که برای قطعات مشخصی( به غیراز فرود)که رپراتور( فهرست مجموعه قطعات) یک دستگاه را می سازند به کار می رود.
درآمد:
درآمد قطعه یا گروهی از قطعات در یک مقام یکسان استکه توسط آنها, دستگاه آغاز می گردد. درآمد مهمترین بخش نمادی و نمونه ای دستگاه بهشمار می آید و معرف مقام و پایه اصلی دستگاه است. گوشه ها و تکه هایی که در تعاقب آنمی آیند, اغلب مقام و مایه ای جدا داشته و همچنین دارای نام های مشخص کننده ی خودهستند. بنابراین هویت هر دستگاه در درآمد آن ظاهر می گردد
 
پیش درآمد:
پیش درآمد, یک قطعه سازی با ریتم ثابت و تضعیف شدهاست که اغلب در آغاز یک دستگاه اجرا می شود. ساختن پیش درآمد, در قرن بیستم و کلاًبه منظور گروه نوازی پدید آمده است.(طی نود سال اخیر, درآمدهای زیادی ساخته شدهاست(. 
 
چهار مضراب
چهار مضراب, یک قطعه سازی تکنوازی به سبک اتوداروپایی است که تمپو(سرعت) سریع با ضرب دو تایی(سازه ی2/4 یا حرکت6/8) دارد. تعدادمعدودی از چهار مضراب های قدیمی وجود دارد. اما در قرن بیستم این فرم بسیار موردتوجه و علاقه قرار گرفته و قطعات زیادی در این سبک مربوط به دستگاه و ها و گوشه هایمختلف ساخته شده است. در دوران معاصر, نوازندگان خیلی مشتاق اند تا برای ارائهمهارت و تند نوازی خود در هر اجرایی چندین چهار مضراب بگنجانند. 
 
ضربی:
یک پاساژ یا یک قطعه کوتاه سازی یا آوازی که به صورت بداهه سرایی در اجرا گنجانده شود, ولی ضرب آزاد نداشته و با الگوهای ثابتوزنی(ریتمی)(دو ضربی, سه ضربی, چهار ضربی) تنظیم شود, اغلب ضربی گفته می شود. تکههای ریتمیک نیز در این طبقه بندی قرار دارند
 
رنگ:
رنگ یک قطعه سازی در میزان دو ضربی و ندرتاً سهضربی و در تمپوی نسبتاً سریع می باشد. رنگ یک قطعه سازی برای رقص می باشد ولی ضرورترقصیدن در آن وجود ندارد. تعدادی رنگ قدیمی از قرن نوزده یا قبل از آن وجود دارد. اما در قرن بیستم, رنگهای بسیاری توسط آهنگسازان ساخته شده است. بین رنگ و پیشدرآمد, شباهت های قابل توجهی وجود دارد. در حالی که پیش درآمد, یک قطعه ی سازی آغازیناست. اما رنگ یک قطعه ی سازی است که به واسطه آن معمولاً اجرای دستگاه به پایان میرسد
 
تصنیف:
تصنیف یک آواز ساخته شده با وزن آهسته است. تصنیفنیز مانند فرم های آهنگسازی, از پدیده های نسبتاً اخیر است و از دستاوردهای استادانمشهور می باشد.
طی دو دهه اول قرن بیستم, تصنیف های بسیاری خلق شدکه بیشتر آنها روی اشعار میهن دوستی ساخته شد, حال و هوای حرکت مشروطه خواهی رامنعکس می نمودند. تصنیف هایی که طی سالهای 1920و 1930 ساخته شد, اغلب دارای موضوعاتعاشقانه بود و از اشعار شاعران کلاسیک استفاده می گردید. بعد از جنگ جهانی دوم, متون شعری رفته رفته سبکتر شد, آوازهای عامیانه غربی, تصنیف را تحت تاثیر قرار داد. این نوع جدید تصنیف, عموما ً«ترانه» نامیده می شود
 
مقام:
قبل از پدید آمدن سیستم دوازده دستگاهی, موسیقیسنتی تحت عنوان مقامهای مختلف شناخته می شد. در ترکیه و کشورهای عربی زبان, مقامات (جمع عربی مقام) هنوز اساس موسیقی کلاسیک آن ها است. در این کشورها و نیز قبلاز پیدایش دستگاه در ایران, مقام معرف تعدادی اصوات و فواصل بین آنها و نقش هاییکه بعضی اصوات در ساختار ملودیک به عهده دارند بوده و علاوه بر آن معرف یک طرح کلیاست که الگویی را بر اثر بداهه سرایی یا آفرینش آهنگ فراهم می سازد.
در موسیقی ایرانی, آنچه مفهوم مقام را بهتر ارائهمی کند, مایه می باشد. مایه واژه ای است که در دوران معاصر, بیشتر مصطلح گردیده وبهتر مفهوم جامع مقام را بیان می نماید. هر چند باید اضافه کرد که واژه ی مقام, حتیبعد از آن که واژه ی مُد نیز به کار گرفته شد, به کلی از واژگان موسیقیایی ایرانرخت بر نبسته است. هر سه واژه ی مایه , مقام و مُد را می توان با مفاهیم کم و بیشیکسان به کار برد (آنگونه که امروز به کارمی رود(.
فینال (نت پایان ( Final   (تونیک: (
نت پایان وقفه و خاتمه را نشان می دهد که اختصار آنF است
 
آغاز:
نتی که روی آن معمولاً بداهه سازی در یک مقام شروعشود, آغاز می باشد که اختصار آنA است
 
ایست:
در بعضی مقام ها, نتی به غیر از فینال به عنوان نتخاتمه برای جمله ها و موقعیتهایی به غیر از فرود نهایی به کار می رود که به این نت, ایست می گوییم.( اختصار آنI می باشد. )
 
شاهد:
در بیشتر مقام هایایرانی یک نت نقش برجسته وآشکاری دارد که هم می تواند فینال باشد و هم می تواند فینال نباشد. که به آن شاهدمی گوییم و اختصار آنS می باشد. 
 
متغییر:
دربعضی از مقامهای ایرانی, یکی از نتها پیوسته دردو فرم متفاوت ظاهر می شود, برای مثالMi بکار وMi کمی بمل شده, چنین نتی متغییرگفته می شود که اختصار آنM می باشد
 
فرود:
فرود یک کادنس ملودیک با الگوی بالنسبه ثابتی استکه در بداهه سازی دستخوش تغییر می شود. در یک دستگاه نقش فرود( که ممکن است چندینالگو داشته باشد) بسیار اهمیت دارد. عاملی که همه تکه ها و گوشه های مختلف را به همپیوند می دهد فرود می باشد. بیشتر این قطعات, از حیث مقام, مستقل هستند. اما ختمآنها به وسیله یک فرود, وابستگی آنها را به مقام اصلی که در بخش درآمد آن دستگاهمعرفی شده نشان می دهد. بنابراین می بینیم که بعضی اوقات تنها عامل برای ترکیبتعدادی از قطعات و گوشه ها, که تحت نام یک دستگاه با هم جمع آمدند, فرود می باشد وبدین گونه, به کار گیری عنوان دستگاه را برای کلیه ی قطعاتی که در یک مجموعه آوردهمی شوند توجیه و تصدیق می کند.
طول و دروازه ی یک فرود وابسته به سلیقه و خواستاجراء کننده ی آن دارد. فرودهم می تواند با چند نت خلاصه گردد و یا مثل یک قطعهکامل امتداد یابد
 
اوج:
رویه های سنتی برای پی آیی و توالی گوشه ها در یکدستگاه, منوط به حرکت تدریجی از گستره ی صدایی بم تر و گستره ی زیرتر است. لذا, درآمدمعمولاً در گستره ی بم آواز یا ساز ظاهر می گردد. گوشه های مختلف دستگاه آنگونه در پی یکدیگر قرار می گیرند که موجب خیزانی حرکت صوتی باشند, معمولاً آخرینگوشه ها, در زیرترین گستره قرار داده شده و اوج دستگاه را نشان می دهند.
در دوران معاصر حرکت تدریجی از بم به زیر, به ندرترعایت می شود. شواهد حاکی از آن است که این رویه در قرن 19 بیشتر رعایت می شده است. در اجراهای امروزی, به خاطر پیدایی بدعتهای جدید, این روند کاملاً غیر قابل پیشبینی است. به ویژه در اجراهای سازی که نوازنده به خاطر تنوع و نمایش مهارت خود ازروس های دیرین بیشتر تجاوز می کند. اما با این حال نادرست نیست که بگوییم تنظیمقطعات(گوشه ها)یک دستگاه, حرکت از بم به زیر را معیار کار قرار می دهد
 
میکروتن(اجزای کوچکتر از نیم پرده(
اصطلاح میکروتن, عموماً برای فواصلی به کار می رودکه به طور قابل ملاحظه ای کوچکتر از نیم پرده هستند. در موسیقی ایرانی, چنین فواصلیبه تنهایی به کار نمی روند. اما نتهایی هستند که با یک میکروتن افتانی یا خیزانیدارند. در چنین شرایطی می توان گفت یک نت نیم بمل یا نیم دیز شده است



ارسال توسط بلوخین گرجی

اسلایدر

دانلود فیلم