تاريخ : جمعه ٩ بهمن ،۱۳٩٤

ساز های زهی زخمه ای

تار:

تار یکی از پر قابلیت ترین، خوش صدا ترین و مستعمل ترین ساز های ایران است و صدای یار مطلوب و جذابی دارد. تار میتواند با کمترین محدودیت تمام فواصل موسیقی شرق و غرب را اجرا نماید. این ساز منحصر به ایران نبوده و در آذربایجان هم کاربرد دارد. تار آذربایجان بسیار خوش صدا بوده و از خیلی جهات به تار ایران میماند. نت های تار ایران را بر روی کلید G  مینویسند و گستره ی صوتی آن هدود دو و نیم اکتاو است.

شکل ظاهری تار…

این ساز از یک کاسه ی دو تکه ساخته شده که جنس آن  از چوب گردو است. روی هر دو کاسه پوست کشیده شده است. یکی از این دو کاسه از دیگری کوچکتراست و به ان نقاره می گویند. خرکی از جنس استخوان در پوست کاسه ی بزرگ تر فرو رفته و کار بالا نگاه داشتن شش سیم ساز را که دو به دو و به صورت هم صدا کوک می شوند برعهده دارد. این سیم ها به ترتیب G C C کوک می شوند و فقط دو سیم آخر تار که C  صدا می دهند به فاصله ی یک اکتاو از هم کوک میشوند. وسعت صدای تار از نت C روی خط چهارم اضافه در زیر حامل تا نت  Aروی خط اضافه ی اول در بالای حامل است. دسته ای حاوی ۲۸ دستان از جنس روده ی حیوانات که با نخ جراحی تابیده شده در امتداد کاسه قرار دارد که روی آن را با استخوان روکش میکنند. در قسمت انتهای ساز و در امتداد دسته، جعبه ای قرار دارد سیم ها که از انتهای کاسه ی بزرگ تا جعبه امتداد یافته اند، از داخل آن به شش گوشی پیچیده می شوند. سر گرد و پهن این شش گوشی به منظور کوک کردن سیم ها، بیرون از جعبه قرار دارد. مرسوم است که اگر روی چوب پشت این ساز چهار گره وجود داشته باشد این ساز بسیار مرغوب بوده و اصطلاحا به آن چهار گل می گویند. ( به دوایر در هم تنیده یا حلزونی شکل که روی چوب ها دیده میشوند گره یا گل میگویند. ) تاررا با زخمه می نوازند هر چه مضراب نزدیک تر به خرک به سیم ها برخورد کند، صدای تار قوی تر و با صلابت بیشتری تولید می شود.

شیوه ی نواختن تار…

این ساز را در ایران به این شکل مینوازند: ابتدا پای راست را روی پای چپ می اندازند سپس تار را روی پای راست گذاشته و با دست چپ دسته ی آن را می گیرند و با دست راست زخمه را در یک شیوه ی آموزشی ساز را به شکل اوریب روی پا میگذارند یعنی دست چپ را که نت ها را با آن می گیرند کمی از دست راست بالا تر نگاه می دارن اما در شیوه ای دیگر هر دو دست با هم موازند و ساز به صورت صاف روی پا گذارده می شود.

از نوازندگان و معلمان مشهور تار این افراد را میتوان نام برد :

خاندان فراهانی ( آقا علی اکبر ، آقا غلام حسین ، میرزا حسین قلی ، میرزا عبدالله ، آقا غلام رضا ، علی اکبر و عبدالحسین شهنازی ) ، درویش خان ، اسماعیل و شکرالله قهرمانی ، مرتضی نی داوود،  ارسلان درگاهی ، موسی معروفی ، علی نقی وزیری ، نورعلی برومند ، جلیل شهناز ، فرهنگ شریف،  شاپور حاتمی ، لطف الله مجد ، یحیی زرپنجه ، نصرالله زرّین پنجه ، ابراهیم سرخوش ، سلیمان روح افزا، غلامحسین بیکچه خانی ، هوشنگ ظریف ، محمد رضا لطفی ، داریوش پیرنیاکان  حسین علیزاده ، مجید درخشانی و …

تکنیک های تار…

بیشتر تکنیک های این ساز با مضراب ایجاد می شود و از مهم ترین آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد.

شلال: که با حرکت چهار تایی مضراب به صورت راست چپ راست چپ بوجود می آید.

دراب: که با حرکت سه تایی مضراب به صورت راست چپ راست بوجود می آید.

·                    ریز: که با ضربات متوالی مضراب ایجاد می شود.

·                    تک ریز: که با یک ضربه ی جدا افتاده از ابتدای ریز بوجود می آید.

·                    کندن: که با گذاردن انگشت اول بر روی نت، سپس به پایین کشاندن همان سیم با انگشت سه یا چهار، بعد زدن زخمه به سیم و در نهایت رها کردن سیم گرفته شده به وسیله ی انگشت سه یا چهار ایجاد می شود.

·                    اشاره: که با گرفتن نتی با یکی از انگشت ها، زدن تک ضربه  ای با مضراب و بعد گذاردن و برداشتن متوالی انگشت بعدی روی نت بعدی یا انگشت قبلی روی نت قبلی به وجود می آید.

·                    تریل: که مشابه همان اشاره بوده با این تفاوت که مضراب به جای یک ضربه بر روی نت اول، با هر نت نت جدید یک ضربه میزند.

·                    بند: که با زخمه زدن بر روی سیم ها و سرانیدن آنها به سمت بالا یا پایین ایجاد می شود، (که با این عمل نت تولید شده به میزان دلخواه به سمت بالا سریده می شود)  بند از جمله تکنیک هایی است که با پنجه ایجاد می شود.

 سه تار:

سه تار سازی است بسیار قدیمی با صدایی مخملین و زیبا که در آن حرارت و مهربانی موج میزند این ساز به مانند روانشناسی ماهر بر روی تک تک نقاط عاطفی مخاطب دست میگذارد. وجه تسمیه ی نام سه تار این است که این ساز اول سه سیم داشته و بعد ها  سیم چهارمی به دست مشتاق علیشاه بدان اضافه شده. این چهار سیم دقیقا مثل سیم های تار کوک می شوند. اندازه ی سه تار در نواحی مختلف ایران فرق می کند ولی بطور متوسط در حدود  هفتاد و پنج تا هشتاد سانتی متر است. نت های این ساز را بر روی کلید G  می نویسند. وسعت صدای این ساز بمانند تار است.

شکل ظاهری سه تار…

سه تار تشکیل شده از کاسه ای تقریبا کروی و به شکل گلابی از وسط به دو نیم شده. جنس کاسه از چوب درخت توت است و روی آن صفحه ی نازک چوبی قرار دارد که در روی آن نزدیک دسته چند سوراخ تشدید کننده ی صدا تعبیه شده است.  روی دسته به وسیله ی زه باریکی پرده بندی شده و در پهلوی دسته شیاری است که محل گره زدن پرده ها است.  سه تار دارای بیست و پنج تا بیست و هشت پرده می باشد. بعضی پرده ها در این ساز با چند لایه  زه پیچیده شده اند که آن را شاه پرده و پرده های دیگر را میان پرده می گویند. سیم های این ساز  در انتهای آن به سیم گیر متصل بوده و پس از عبور از خرک موازی با هم در امتداد دسته از شیار شیطانک رد شده و بعد از یک  زه چهار لا  که بعد از شیطانک بسته شده گذر کرده و به گوشی ها پیچانده می شوند. در آزمایش هایی که روی تارهای مرتعش به عمل آمده معلوم شده که سیم هایی که با زدن مضراب به ارتعاش در می آیند هارمونیک هایی با فرکانس بالا تر  ایجاد می کند. اگر به جای مضراب از ناخن استفاده شود صدای ملایم تری  تولید خواهد شد.

شیوه ی نواختن سه تار…

ابتدا پای راست را بر روی پای چپ گذاشته و بعد ساز را روی پای راست فرار می دهند. درست به مانند تار بعضی ها سه تار را اوریب و بعضی دیگر آن را صاف در دست می گیرند و روی آن کمی قوز می کنند.

تکنیک های سه تار…

تکنیک های اجرایی سه تار کاملا شبیه به تار بوده و همانند آن می باشد. اما نکته ای در این بین احتیاج به توضیح دارد و آن هم این که، در تک نوازی سه تار در اکتاو های پایین تر، صدای سیم های واخوان نیز به گوش میرسد. اما در اکتاو های بالا تر و مناطق نزدیک تر به خرک، اغلب، صدای این ساز به صورت تک سیم و بدون واخوان شنیده می شود. در این مناطق صوتی صدای بسیار ظریف و عمیق و محزونی از ساز تولید می شود و قلب هر شنونده ای را با خود همراه می کند. در این هنگام است که شما به اوج قدرت و لطافت توامان در صدای این ساز، پی خواهید برد. در ضمن، تکنیک بند، نیز بر روی سه تار بسیار زیبا و دلکش است. بخصوص در مناطق نزدیک تر به خرک.

ساز های ایران به تور کلی به ۵ دسته تقسیم میشوند.

1.                  دسته ی اول ساز های زهی زخمه ای.

2.                  دسته ی دوم ساز های زهی آرشه ای.

3.                  دسته ی سوم ساز های زهی کوبه ای.

4.                  دسته ی چهارم ساز های بادی.

5.                  دسته ی پنجم ساز های کوبه ای.

آلات موسیقی در ایران به دلیل فراوانی قومیتی، تعداد زیادی را در بر می گیرند. به همین جهت و به دلیل بیشتر استفاده شدن بعضی از آنها نسبت به بقیه، عده ای از اساتید آنها را به دو دسته ی ملی و محلی، تقسیم کرده اند. در اینجا بیشتر سعی شده به سازهای ملی، ویژگیهای منحصر به فرد آنها و نقاط ضعف و قدرتشان اشاره شود اما در برخی قسمت ها از قیاس ساز های ملی با انواع محلی آنها و بیان هر چند مختصر ویژگیهایشان اجتناب نشده است.

برای شروع، از ساز های زهی زخمه ای آغاز خواهد شد اما قبل از آن لازم است توضیحاتی در باره ی زخمه و آرشه داده شود.

به چه ساز هایی زهی می گویند…

به ساز هایی زهی، گفته میشود که از طریق ارتعاش سیم های روی بدنه ی شان و تقویت این ارتعاشات بوسیله ی کاسه ای که به آن کاسه ی طنینی گفته می شود، ایجاد صوت می کنند. به دلیل این که جنس این سیم ها در گذشته از زه بوده، به این دسته از ساز ها، ساز های زهی گویند. همان طور که در بالا گفته شد، ساز های زهی به ۳ دسته ی زخمه ای آرشه ای و کوبه ای تقسیم می شوند.

زخمه چیست…

وسیله ای از جنس فلز سبک مانند برنج، چوب و یا موم است که از آن برای به ارتعاش در آوردن سیمها در ساز های زهی زخمه ای، مانند تار، یا ضربه زدن بر روی آنها در ساز های زهی کوبه ای مانند سنتور استفاده می شود.  در ساز های زهی زخمه ای یک زخمه وجود دارد که در دست راست گرفته می شود اما در ساز های زهی کوبه ای دو زخمه وجود دارد که یکی در دست راست و دیگری در دست چپ نگاه داشته می شوند. به زخمه در ساز ها زهی کوبه ای مضراب می گویند زیرا عمل ضربه زدن به روی سیم ها را برعهده دارد.

آرشه چیست…

به قطعه چوبی بلند که حالتی کمانی دارد و از جنس چوب درخت گردو یا توت و یا آلبالو ساخته می شود آرشه گویند. در امتداد آرشه به موازات چوب آن موهایی که از دم و یا یال اسب تهیه می شوند کشیده شده است. این مو ها طوری به سر و ته آرشه چسبانده شده اند که خاصیت ارتجاعی داشته باشد و میزان شل و سفت بودن آنها نیز در کنترل نوازنده است. ساز هایی مانند کمانچه و انواع ویلن دارای آرشه هستند. در آرشه ی کمانچه شدت سفتی موها با کشش انگشتان دست نوازنده تغییر می کند اما در آرشه ی ویلن این عمل به وسیله ی پیچی در ابتدای آرشه رخ می دهد. با پیچاندن این پیچ به هر دو طرف، شدت سفتی مو ها تغییر می کند.

نوازنده ی ساز های زهی آرشه ای  آرشه را در دست راست خود به صورت افقی نگاه داشته و موهای آن را با سیم های ساز تماس می دهد که این عمل منجر به ایجاد صدایی ممتد میگردد. بر روی موهای آرشه ماده ای از جنس صمغ به نام کولیفون می مالند که مو ها جسبنده شوند. با این کار، هم آرشه از روی سیم ها سر نمی خورد و هم صدای بهتری از ساز خارج خواهد شد



ارسال توسط بلوخین گرجی

اسلایدر

دانلود فیلم