تاريخ : پنجشنبه ٢٧ آبان ،۱۳٩٥

موسیقی مازندران یک موسیقی مقامی

فرهنگ عامیانه و کاربرد ترانه ها با مفاهیم عامی همچئن دلدادگی، رنج، اندوه، جدایی، همبستگی و پایداری در مقابل سختی کار و ستم حکام ، تلاش برای بقاء و امید همراه است و جزیی ا ز زندگی مردم به حساب می آید. کشاورزان مازندرانی هنگام کار در شالیزار آوازهای طبری و طالبا را زمزمه می کنند؛ و گاه دوبیتی های مختلف کیجاجان را می خوانند. آوازهایی نظیر « پنبه دله گیر » ( پنبه را از غوزه در آوردن ) ، « چرخوکردن » ( دانه های پیله را در آوردن ) از آوازهای رایج در کایری های زمستانی و پاییزی است. موسیقی مازندران در جشن ها، عروسی ها و شب نشینی ها کاربردی بسیار دیدنی و شنیدنی دارد.
« رج خانی » و « گلی به گلی Gali Be Gali » خوانی از سنتهای شایان ذکر در مجالس عروسی است.

▪ رج خوانی :


سنتی است که معمولاً در عروسی اجرا می شود و جوانان به ترتیب آواز می خوانند.
▪ گلی به گلی خوانی :
در این سنت داوطلبان خوش صدا در محافل عروسی به ترتیب آواز می خوانند به این ترتیب که یکی مو خواند و دیگری در جواب نفر اول آواز سر میدهد.
در مجالس پیران ، طبری خوانها یا کتولی خوانهای با سابقه و خوش صشدا به همراه « لله می » ( نوازنده نی مازندرانی ) ساعتها به خواندن می پردازند.
رقص محلی مازندران « سما Sema » نام دارد . در مجالس زنانه « سما گر » با پوشیدن شلوار کوتاه و گشاد و چین دار-- که شلوار مخصوص سما است – روی شلوار بلند به اجرای سما می پردازد.
از ویژگیهای بارز سما این است که سما از جایی شروع و به جایی ختم می شود و سما گر با حرکات تیز و موزون ، رقص زیبایی را پدید می آورد ؛ که در حرکات آن شور و تحرک زندگانی پیداست.
بعضی از آلات موسیقی مازندران مشترک و بعضی مخصوص منطقه هستند لله وا ( نی مازندرانی ) ، دهل ، نقاره ، دسرکوتن، دوتار ، کمانچه و دشت لاکی می باشد.
سازهای ساده ای نیز وجود دارند که از عناصر ساده طبیعت ساخته می شوند ، مانند « فس فسی Fes – Fesi » و « وز وزی Vez – Vezi » که از علف سبز جو ساخته می شود که نوعی ساز دهنی است .
چوتک یا سیکاتک ( Cha – Tek / Sika – Tek ) نیز نوعی ساز است که از چوب شمشاد ساخته می شود.

 


▪ سازهای موسیقی کتول شرق مازندران :

 


۱) نی :
که از نوع بلند ترین انواع آن در نواحی مختلف ایران است.
۲) دوتار :
که در دو نوع کاسه بزرگ و کاسه کوچک موجود می باشد.
۳) سرنا :
که از سازهای شمال خراسان اقتباس شده است با گستره صوتی بالا و دارای شش سوراخدر بالا و یکی در زیر است و تنها از صدای بم آن ا ستفاده می شود.
۴) دیل یا دهل
۵) دایره
۶) کمانچه : در دو نوع کاسه کوچک و کاسه بزرگ که دارای سه سیم اند؛ ولی جدیداً کمانچه های چهار سیمه بیشتر به کار می روند .

 


موسیقی مازندران علاوه بر چهار مقام اصلی امیری، کتولی، طالبا و نجما دارای زیر مقامات فراوانی نیز هست .

 


موسیقی اصیل تبری ( مربوط به کوهستانها و جلگه های مرکزی مازندران) که در مازندران کاربرد گسترده ای دارد – از نشر جغرافیایی . شعبه های این مقام : چارواداری حال – گهره سری حال ( لالایی ها ) – نواجش ها ـ موری – کیجاجان ها ؛ و گوشه های کمرسری – تریکه سری – کرد حال (چپول حال) – مش حال – بورسی – دشتی حال – ونگ حال – سری و سنگین سما – که ملهم از شیوه های زندگی دامی کهن است ؛ همچنین گوشه هایی نظیر: جلوداری – ورساقی – ارومن یار- گورگه – روونی –جلیت –ترکمونی –حناسری – کلنج زر – درون و پیش نوازی در عروسی ها کاربرد دارند ؛ حیدربک – صنمبر و عباس خوانی نیز متأثر از موسیقی مذهبی مازندران اند.


موسقی علی آباد کتول:

 (مربوط بخ بلوک استر آباد و مرکزیت پیچک محله):
علیمحمد صنم – یحیس گالش و حسن خوانی ( به نام خنیاگران سازنده آن )
مجموعه کله کش ها ـ منظومه عباس مسکین یا عباس گالش
قطعات گالشی – یارخدیجه و زارنجی .
موسیقی گداری ( به مرکزیت قنبر آباد بهشهر و روستای گرجی محله شهرستان بهشهر ) :
تحریرهای ویژه با نوعی حالات و لحجه انحصاری در اجرای سازی و آوازی مقامات کتولی – کل حال – از مشخصات موسیقی گذار می باشد.
موسیقی خسایی شرق استان ( مربوط به جلگه های شرق مازندران از کرد کوی تا میاندرود ساری ) :
سرونگ Sar – Vang سر بند Sar – Band - منظومه های عارف و گلها – فاطمه – عباس مسکین – طبیب – درویش – غریب – که با دوتار شرقی اجرا می شود که دارای هشت پرده است و با دوتار ترکمنی و کتولی متفاوت است.
موسیقی غرب مازندران ( از دو سوی رودخانه چالوس تا دو سوی رودخانه نشتا ) :
گهواره سری – دوشان سری – خرمن سری – کجوری خوانی – توم سری – اروس سری – دیلمی – عزیز و نگار خوانی – کاکویی – سفوری – چاروداری – پیربابا خوانی – رابچه خوانی – جنیگا – پهلوانی – چوبه گری و …
از موسیقی دانان صاحب منسب و صاحب نام که بر روی موسیقی مازندران کارهایی کرده اند :
حسین طیبی ، نورمحمد طالبی ، ابولحسن خوشرو ، احمد محسن پور ، قیوج زاده ، حسین علیزاده ، محمد رضا اسحاقی ، نوراللدین علیزاده ، شاهرخ کرمانی ، احمد حسینی ، علی اکبر اصلانی و ارسلان طیبی .استاد محمد رضا اسحاقی گرجی.استاد محمد علی طاهری گرجی.
برخی از مقامهای موسیقی مازندران
مقام امیری :
این مقام نام دیگرش مقام تبری است و در مایه شور قرار دارد و متناسب با فضا و روحیات عرفانی و عاشقانه خوانده می شود بدون اینکه ملودی آن تغییر کند.
اشعار امیری از نظر وزن با ترانه اختلاف دارد ( مثل اختلاف وزن دوبیتی با رباعی در فارسی ). مقام امیری با موسیقی آوازی و متد آزاد ، با پرده بندی شور – دشتی ( عشاق ) در سراسر مازندران گسترده شده است .
مقام طالبا :


منظومه و مقام طالبا مربوط به شاعر شهید سبک هندی ، طالب آاملی ، می باشد.
طالبا بعنوان غمنامه ای عاشقانه به آوازی خرین خوانده می شود ، که بدان (موری) می گویند. و موری بیشتر در مراسن سوگواری خوانده می شود . این آواز در زبان فارسی (مویه) و در زبان کردی (هوره) و در مناطق جنوبی (شروه) خوانده می شود .
آهنگ طالبا از آهنگهای مهم مازندران و دارای وزن دو ضربی به وسعت دودانگ می باشد و نت شروع آن درجه سوم دانگ دوم ماست. این منظومه در دستگاه ابوعطا اجرا می گردد.
مقام کتولی :
خواستگاه این مقام علی آباد کتول است. ساختار موسیقی کتول متکی بر دو مقام آوازی با عنوان «هرایی کوتاه» و«هرایی بلند» است.
از روزگاران گذشته تا کنون خنیا گران کتول این دو مقام را بر اساس سلیقه و حالات درونی خویش بداهه سرایی و بداهه نوازی می کرده اند.
در علی آباد کتول ، نغمه ها و ترانه های کتولی را بید ( Bid ) یا بید ( Beyd ) یا دوبیتی می خوانند که چهار نوع است :
۱) بیدهای مذهبی و نیایش ، که در مدح پیامبر و امامان است.
۲) بیدهای غصه و غربت
۳) بیدهای عاشقانه
۴) سایر بیدها که بیشتر حالت تعلیمی و ظرب المثل دارند.

▪ مقام نجما :
این مقام مأخوذ از سرزمین فارس است و آن را به نجم الرین شیرازی نسبت می دهند. ملودی نجما،‌سیستم یک خطی است که تکرار و توالی جمله ها ادامه می یابد و همانند بسیاری از منظومه های ملل شرق ، نقالس و روایت گری هم در لابلای آن رخ می نماید و توسط شرخوانها و نقالان ، دکلاماسیون، قصه را باز گو می نمایند



ارسال توسط بلوخین گرجی

اسلایدر

دانلود فیلم