تاريخ : سه‌شنبه ۱۱ تیر ،۱۳٩٢

ساز های کوبه ای در مازندران

سازهای کوبه ای مازندران سازهای هستند که به صورت ایجاد ضربه با دست یا مضراب به صدا می آیند و دارای ملودی نیستند و صرفا جهت حفظ ریتم و همراهی سازهای ملودی و همچنین تکنوازی تکنیکی در مراسم مختلف بکار میروند..

 دهیل یا تمک

دهیل سازی است استوانه ای شکل با بدنه چوبی که دو طرف آن با پوست بز و میش پوشانده شده است .پوستها یا طوقهائی که در دو طرف استوانه به وسیله طناب کنفی  یا پشمی بنام ((رسن)) به یکدیگر متصل است که برای شل یا سفت کردن پوست یا به عبارتی کوک کردن آن تعبیه شده است.دهیل یا بندی به شانه آویزان میشود که با چوب مضرابی بنام ((دهیل چو)) برای ایجاد صدای بم و ترکه ای بنام((شیش)) برای ایجاد ضدای زیر بکار میگیرند.دهیل در گذشته ((تمک)) هم نامیده میشود.این ساز همراه ((سرنا)) در مجالس عروسی و شادمانی .کشتی محلی.ختنه سرور.نمایش خرسها گردان.میمون و شادی.رقص و حرکات نمایشی خرس و میمون.بند بازی یا ریسمون بازی.مراسم عزاداری.مراسم ئپیر بابوئیی یا عروس باوو-کاربرد دارد...

دس دایره

دس دایره یک طوق یک لایه دو لایه ای از جنس چوب است که یک طرف آنرا با پوست بره .بوسیله چسب و چوب به بدنه می چسبانندو در قسمتی از طوق جهت نگهداری با انگشت شصت .یک فرو رفتگی ایجاد میکند تا بوسیله آن بتواند ساز را در دست بگیرد و بنوازد

گورگه

سازی است از جنس فلز و استوانه ای به شکل گلدان که با پوست گوساله یابز با رسن کنفی به بدنه ساز متصل شده که با یک جفت مضراب چوبی نواخته می شود تفاوت این ساز با ساز دو سر کوتن .در جنس فلزی و صدای زیر تر آن است.لازم بذکر میباشد ساز دو سر کوتن متشکل از یک جفت ساز متصل به میباشد.ولی گورگه ساز تکی با قطر دهنه بزرگتر است .و متاسفانه ساهاست که اسن ساز به دست فراموشی سپرده شده است.

دو سر کوتن

در واژه های تبری دوسر کوتن یا دو سر توکن به معنای کوبیدن به دو یر ساز است .دو سر کوتن یا نقاره مازندرانی شامل دو طبل کوچک گلدانی که ته یا پایه آن ته بسته ای تخم مرغی شکل از جنس سفال و گاهی از جنس چوب در دو اندازه متفاوت یکی بزرگتر برای ایجاد صدای بم و یکی کوچکتر برای ایجاد صدای زیر است.گلدان کوچک ممکن است حالت تخم مرغی و یا استوانه ای داشته باشد .این دو گلدان با پوست گوساله پوشانده شده و با رسن یا زهی از جنس روده خشک شده گاو .پوست را به بدنه و همچنین گلدانها را در کنار هم نگه می دارد.این ساز با یک جفت مضراب چوبی در ریتمهای پیش نوازی یا سر نوازی .یک چوبه دو چوبه .سه چوبه.چهار چوبه. (گورگه و روونی) در مراسمی مثل نقاره زنی حکومتی (در قدیم) برای اعلان های عمومی .کشتی لوچو .عاروسی.چیک ورینی(ختنه سوران).رسن بازی. خرس بانی.چکه سما.به همرا سرنا و لله وا نواخته میشود

کش تمبک

کش تمبک حدود نیم تا یک قرن پیش در مازندران متداول شده است و جایگزین دس دایره در مجالس شادمانی شده است .بیشتر این ساز را با ترکیب دو تار و کمانچه می نوازند این ساز را با با بدنه استوانه ای .شامل یک دهنه بزرگتر است که با پوست بز یا میش با چسب روی آن کشیده میشود .یک دهنه کوچک یا نفیر که به صورت شیپوری در انتهای استوانه ای قرار دارد .این ساز از جنس چوب برای موسیقی های سنتی و فلزی آنرا برای مراسم شادی بکار میبرند از آنجائی که در گذشته جنس فلزی این ساز با تسمه ای به دوش انداخته شده و این که برای نواختن این ساز را زیر بغل می گرفتند  به کش تمبک معروف گردید.این ساز چون پوست ثابتی دارد در هوای مرطوب نیاز به گرم شدن پوست با لوازم گرمایشی دارد. 

سازهای زهی در مازندران

سازهای زهی .سازهایی هستند که صدای دلخواه را با به ارتعاش درآمدن زه؛تار یا سیم که معمولا با زخمه زدن یا ضربه زدن (سازهای زهی مضرابی یا زخمه ای) و یا با کشیدن کمان یا آرشه به روی زه (سازهای زهی آرشه ای یا کمانی)ایجاد می شود

دو تار تبری(دتار)

دو تار از دسته سازهای زخمه ای ایران با پیشینه چند هزار ساله و از سازهای رایج در مازندران است که در همراهی آوازهای تبری و منظومه سرایی چون((حرایی. طالب و زهره.شاه پریون.عباس مسکین.حیدر بیگ و صنمبر..)) و نیز بزم های شبانه و مجالس شادمانی به صورت تکنوازی و ریز مقامها با همراهی سازهای کمانچه .کش تمبک دس دایره و همچنین تسکین درد بیماران و هراسهای ناشی از جنگل ترس نواخته میشود.دو تار نواز تبری به طور عمده خواننده و راوی داستانهای کهن بوده و شروع نوازش را با کلام خدا و صلوات بر محمد وآل محمد آغاز می نماید که تقدسی خاصی برای نوازنده و شنونده دارد.دو تار یا دتار سازی است به صورت گلابی شکل .تو خالی و تقریبا کشیده از جنس چو((شاه توت))به عمق حدود  20سانتی متر که صفحه ای نازک روی آن کشیده شده و با دسته ای از جنس جنس چوب گردو و با طول تقریبا یک متر (کاسه و دسته)...این ساز دو زه از جنس ابریشم یا سیم دارد که با اتصال به سیم گیر در انتهای کاسه .شروع و از خرکی از جنس چوب شمشاد در روی صفحه ؛عبور کرده و در امتداد دسته از روی شیطانک در انتهای دسته به گوشیها که نقش کوک کردن ساز را دارند متصل می شود..در طول دسته ها دستان هایی از جنس ابریشم .روده گوسفند یا سیم مسی .به تعداد چها تا هشت پرده ای برای ایجاد صدای دلخواه دوم .نقش وا خوان را دارد ...دست گیر نیز وظیفه اجرای زخمه برای ایجاد صدا توسط انگشتان ..در ناحیه صفحه را دارد ..لازم به ذکر است دو تار(دتار) مازندران از لحاظ شکل ظاهری آمیخته ای از دو تار خراسان و ترکمن صحرا است

کمانچه تبرستان(کمونچه)

از دسته سازهای زهی آرشه ای و بدون دستان یا پرده و از مهمترین سازهای مازندران در همراهی دو تار و آواز تبری است.. استفاده از این ساز در تمام مراحل عروسی از انواع + سما .حموم سری.یک چوبه .کابلی. جلویی.چکه سما.عروس یاری.و... به همراه تمبک و دایره زنگی و مقامهای ((کتولی.حقانی.امیری.طالبا)) و نیز منظومه سرایی های حماسی و عشقی از مازندران با دو تار و تمبک و دس دایره نوازش می شود.بسیاری از مقامها مخصوص کمانچه است که با دو تار همراهی نمی شودو کمانچه نواز با تکنیکهای تکنوازی ..آوای تبری میخواند و می نوازد.کمانچه از کاسه ای کروی شکل پشت بسته و توخالی از جنس چوب توت به قطر حدود 20 سانتی متر که روی آن پوست نازک بره با چسب سریشم کشیده می شود و توسط میله ای از فلز مس یا برنج بعنوان پایه از داخل کاسه عبور کرده و دسته ای از جنس جوب گردو را به کاسه متصل میکند.کمانچه تبری 3سیم داردکه از پایه فلزی بعنوان سیم گیر متصل و و از روی خرک از جنس چوب شمشاد بر روی پوست عبور کرده و در امتداد دسته از روی شیطانک به گوشیها که در کنده کاری انتها ی دسته قرار داردعبور میکند و متصل میشود .کمانچه بستگی به طرح سازنده آن حدود شصت سانتی متر طول دارد. که با آرشه ای ترکه مانند از جنس چوب ازگیل با رشته هایی از موی دم اسب در حدود 50 سانتی متر صدای دلخواه را ایجاد میکند.لازم بذکر میباشد کمانچه تبری اندازهای متوسط نسبت به کمانچه نواحی دیگر داشته و دهانه کاسه بصورت افقی بیضی شکل است...چون کمانچه نواز مازنی معتقد  است دهان سخن گوی کمانچه .همانند لبان سخن گوی آدمیان است.که ناگفته ها را میگوید و یاد آوری میکند.

دس دایره

قسمت دایره ای شکل را نگه میدارند و با کف دو دست و انگشتان بنوازند که دلیل نامگذاری آن به دس دایره همین است.در ن طوق بصورت دایره ای یک ردیف حلقه یا زنگوله برای ایجاد صدای زینت آویزان میگردد.ساخت دس دایره در 2 نوع با حلقه و بدون حلقه متداول است

دایره زنگی

دس دایره کوچکی به قطر 20 سانتی متر است که با پولک یا سنج های کوچکی در وسط طوق (بدنه) به کار رفته .بطوریکه از قسمت های پولک از طوق بیرون زده است که صدای زینت را تامین میکند.دایره زنگی در مراسم شادمانی و عروسیها کاربرد دارد. 

ضرب زورخانه .کباده و زنگ

ضرب زورخانه یک تنبک سفالی بزرگ است که بهمراه زنگ جهت زینت دادن به ریتم بکار میرود.این ساز معمولا جهت انجام ورزشهای باستانی با ریتمهای پر شور و هیجان انگیز همراه با آوای مرشد نواخته میشود((کباده)) هم وزنه ای کمانی شکل از جنس فلز سنگین با پولکهای فلزی است که ورزشکار به بالای سر برده و با ریتمی خاص آنرا به حرکت در می آورد . و این در حالی میباشد  که صدای ضرب زور خانه با نوای زنگ و صدای پر طنین کباده دیدنی و شنیدنی است

کترا

کترا دو قاشق بزرگ چوبی است که در هنگام سما و پایکوبی به هم میکوبند.قاشق و کاسه نیز از طبقه کترا هستند که در مراسم قاشق زنی در ایام نوروز و گاهی جهت نجات یافتن کسی که در دریا غرق شده بکار میرود

قاشقک یا کچه

قاشک یا کچه یک قاشق چوبی سر تخت است که بادو سر اضافه توسط یک نخ به هم بسته شده و همراه دایره زنگی جهت حفظ ریتم .دست زدن و ایجاد نشاط بکار میرود

چلک.لاک و تشت

لاک نوعی لگن چوبی گرد توخالی .تشت یا لگن یا سینی از جنس فلز چلک هم یک لاک چوبی مکعبی شکل استبرای نواختن لاک و چلک یک سر آنرا روی زمین و قسمت دیگر آنرا بصورت نشسته به زیر بغل می گیرند و با کف دست می نوازند این ساز اصولا تنها و بدون همراهی سازی دیگر در مراسم شادمانه زنانه و توسط یک زن نواخته شده و ترانه هائی به صورت تکی و دسته جمعی به همراه سما و دست زدن خوانده میشوند.از سمای معروف این نوع موسیقی ((چکه سما و باک سری یا لاک سری سما)) است در .(تشت نوای). تشت فلزی را روی زمین قرار داده و گاهی تعدادی سکه یا یک رشته زنجیر و یا دو بشقاب کوچک فلزی روی آن قرار میدهند تا صدای زینت ایجاد شود.لاک .تشت و چلک را با کف دست مینوازند

زنجیر

زنجیر یا همان زنجیر رشته ای و به هم پیوسته با دسته چوبی است که در مراسم عزاداری و ایام عزاداری عاشورا بکار میرود که گاهی اوقات بصورت عمودی و همه با هم این زنجیر را با ریتم مداح بصدا می آورند.

کرب و سنگ

کرب دو گوی استوانه ای کوچک چوبی و یا سنگی است که در مراسم عزاداری ؛با بهم کوبیدن گروهی آن به یکدیگر صدای همهمه ای ایجاد میکند.

سنج.پولک و استکان

سنج به دو گونه است.سنج بزرگ که در مراسم عزاداری بهمراه دهل و طبل نواخته میشود.و سنج و پولک فلزی کوچک که به سر انگشتان میبندند تا در هنگام سما برای حفظ ریتم و ایجاد صدای خوش بهمراه حرکت انگشتان دست نواخته می شود این کار گاهی با دو استکان در هر دست و در بهم زدنشان بکار میرود.که نشان از تبحر رقصنده دارد.

زنگوله

این ساز همان زنگوله های فلزی است که به ئگردن احشام مثل گاو.بز.گوسفند و اسب می آوزند.تا با صداهای متفاوت .احشام مورد شناسائی قرار گرفته و هم چنین با صدای خاص و ریتم خاصی که این حیوانات ایجاد می کند.حال و هوای خاص چوپانی را به وجود آورند .این صداها به همراه ساز طوفان.و باران جهت فضا سازی و ایجاد فضای موسیقی چوپانی بهمراه(( لله وا و دوتار)) نواخته میشود

قوطی

قوطی فلزی یا پلاستیکی استوانه که یک طرف آن بسته است.و نخی را به آن می بندندو با کشیدن و سر دادن انگشتان روی نخ ؛صدای واق واق سگ چوپان  شبیه سازی می شود.این ساز در شوپه ها و شکار و همچنین فضا سازی های موسیقی چوپانی بکار میرود.لازم بذکر است این گونه سازها مثل ایجاد شوکا با برگ درخت؛صوت با گردو های سوراخ شده توسط سنجاب ((دار گل)) و ((پس پس)) که با ساقه جو ساخته می شود توسط شکارچیان برای جلب توجه شکار صورت میگیرد

تخ تخی.تک تکی و رخ رخی

این واژه تبری بر ریشه پهلوی است به معنی صدای نا مانوس این ساز.جهت فراری دادن پرندگان مزاحم از مزارع بکار گرفته می شود.که از یک بدنه چوبی.دسته و چرخ دنده با وزنه ای از فلز با قلوه سنگ ساخته می شود که با چرخاندن آن صدای نا مانوسی برای گریزاندن پرندگان مزاحم است

تشت سوچلا

بشقاب کوچک فلزی مثل کفه ترازو از جنس برنج خشکه است که با بندی به دست میگیرند و با مضراب چوبی که به سر آن نصب شده به آن می کوبند و با یک ریتم خاص منجر به ایجا یک صدای ممتد شده که شکارچیان در آبگیرها برای شکار مرغابی و پرندگان بکار می برند.صدای این ساز موجب بر هم زدن شنوایی و گیج شدن پرندگان شده و پرنده متوجه صدای قایق و حضور شکارچی نمی شود و در دام شکار چی می افتد .....

این خلاصه ای از شناخت سازهای زهی و کوبه ای متداول در تبرستان است که در فرهنگ و آداب و رسوم متفاوت ؛در سالیان دراز به ما رسیده است. امید است در حفظ فرهنگ و رسوم تبری سهیم باشیم

 

 

 



ارسال توسط بلوخین گرجی

اسلایدر

دانلود فیلم